De Winkeltijdenwet wordt vervroegd geëvalueerd. Komen er meer mogelijkheden om op zondag open te gaan? Of worden de teugels juist aangehaald? Jos Voss zet de meningen en mogelijke scenario's op een rij.
Het is een wet met veel impact op retailers: de Winkeltijdenwet. Volgens deze regels mogen winkels open zijn van 06:00 tot 22:00 uur op werk- en zaterdagen, en moeten ze gesloten zijn op zon- en feestdagen. Gemeenten kunnen toestaan dat de winkels op (bepaalde of alle) zon- en feestdagen open zijn. Verder mag een winkeliersvereniging of verhuurder niet eenzijdig openingstijden opleggen aan de retailer.
De huidige regelgeving bestaat nog niet lang, pas sinds 1 januari 2022. Tot die tijd kon het gebeuren dat retailers open moesten zijn op tijdstippen die zij niet zelf hadden bepaald, maar verhuurders of winkeliersverenigingen. Het doel? Balans vinden tussen ondernemersvrijheid, consumentenwensen en maatschappelijke belangen.
In januari is door de minister van Economische Zaken aangekondigd dat de Winkeltijdenwet
De Winkeltijdenwet wordt vervroegd geëvalueerd. Komen er meer mogelijkheden om op zondag open te gaan? Of worden de teugels juist aangehaald? Jos Voss zet de meningen en mogelijke scenario's op een rij.
Het is een wet met veel impact op retailers: de Winkeltijdenwet. Volgens deze regels mogen winkels open zijn van 06:00 tot 22:00 uur op werk- en zaterdagen, en moeten ze gesloten zijn op zon- en feestdagen. Gemeenten kunnen toestaan dat de winkels op (bepaalde of alle) zon- en feestdagen open zijn. Verder mag een winkeliersvereniging of verhuurder niet eenzijdig openingstijden opleggen aan de retailer.
De huidige regelgeving bestaat nog niet lang, pas sinds 1 januari 2022. Tot die tijd kon het gebeuren dat retailers open moesten zijn op tijdstippen die zij niet zelf hadden bepaald, maar verhuurders of winkeliersverenigingen. Het doel? Balans vinden tussen ondernemersvrijheid, consumentenwensen en maatschappelijke belangen.
In januari is door de minister van Economische Zaken aangekondigd dat de Winkeltijdenwet vervroegd geëvalueerd wordt. De evaluatie moet voor de zomer zijn afgerond, waarna de politiek de regels al dan niet kan aanpassen.
Behoefte aan gelijk speelveld
Belangenbehartiger Vakcentrum heeft bij zijn achterban van zelfstandig ondernemers de meningen gepeild over de Winkeltijdenwet. Die peiling laat een gemengd beeld zien over verdere liberalisering van winkeltijden. Sommige ondernemers pleiten voor volledige vrijheid, andere hechten juist aan een gezamenlijke rustdag.
Wat wél breed gedeeld wordt, is de behoefte aan duidelijkheid en een gelijk speelveld. Hans Verweij, coördinator marketing en communicatie van Vakcentrum: ''De huidige situatie, waarbij gemeenten verschillende regels hanteren, leidt in de praktijk tot ongelijkheid tussen ondernemers. Daarom vindt Vakcentrum dat er duidelijke landelijke randvoorwaarden moeten zijn, zodat ondernemers niet worden benadeeld door verschillen tussen gemeenten. Wanneer ondernemers niet open mogen terwijl concurrenten dat wel zijn, kan dat direct omzetverlies opleveren.''
Ruimte voor lokale invulling
Tegenover de vraag naar een gelijk speelveld staat de behoefte aan lokaal maatwerk. Ieder marktgebied heeft immers zijn eigen kenmerken. Zo verschilt het omzetpotentieel van de koopzondag per locatie en per type winkel. Verweij: ''In veel stadscentra en toeristische gebieden is de koopzondag inmiddels vaak een volwaardige verkoopdag geworden.'' In andere gebieden is meer sprake van verschuiving van de omzet van andere dagen naar de zondag.
Verder speelt het geloof in een aantal gemeenten een belangrijke rol in de discussie. Zo mogen bijvoorbeeld in Barneveld de winkels niet op zondag open, omdat er in de gemeenteraad een christelijk-conservatieve meerderheid is. Volgens Simone Giele van de Barneveldse Middenstandsvereniging zal het beeld in Barneveld niet veel veranderen, zelfs niet als de zondagsopening landelijk volledig wordt vrijgegeven. De geloofsoverwegingen van ondernemers en klanten staan zondagsopening in Barneveld in de weg.
Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) is voorstander van lokaal maatwerk vanwege de grote verschillen tussen de 342 gemeenten. Woordvoerder Esther Verhoeff: ''Volgens ons zijn winkeltijden bij uitstek een lokale aangelegenheid. Het is aan gemeenten om - in samenspraak met ondernemers - hierover het beleid te bepalen.''
Wat wil de klant eigenlijk?
Klantverwachtingen moeten natuurlijk een centrale rol spelen in beslissingen over openingstijden. Moederbedrijf AS Watson van Kruidvat en Trekpleister onderkent dit. José Mes, hoofd corporate communicatie: ''Klantgedrag is voor ons altijd leidend: wij volgen de wens van de klant. We zien landelijk een groeiende behoefte aan (ruimere) zondagsopeningen. Daarom pleiten we ervoor om drogisterijen toe te staan ruimer op zondag open te zijn, gelijk aan de openingstijden die gelden voor levensmiddelenwinkels.''
Klantwensen rond openingstijden verschillen per type winkel en per winkelgebied. AS Watson ziet een koppeling met foodretail omdat beide typen dagelijkse boodschappen in elkaars verlengde liggen. Volgens Intergamma (Gamma, Karwei) begint het klusweekend voor klanten op zondag. "Dan willen ze materialen halen of advies krijgen, en daar spelen onze bouwmarkten op in", aldus Frank van Rutten, hoofd communicatie.
Langere openingstijden betekenen meer gemak voor de klant. Daarnaast speelt duidelijkheid een rol. Voorspelbare openingstijden zijn belangrijk. Dat pleit voor uniforme regels.
Lastig voor kleinere ondernemers
Spar-ondernemer Dick van Coeverden in het Gelderse Oene mag open op zondag, maar doet dit niet. Andere supermarkten in de gemeente kiezen wel voor zondagsopening en zijn besluit kost Van Coeverden omzet. Naast geloofsovertuiging speelt voor hem het argument van werkbelasting een rol. ''Een ondernemer moet al 6 dagen werken. 7 dagen is te veel voor kleine ondernemers. Grotere spelers hebben meer personeel en kunnen die extra dag wel aan.''
Eigenaar Raijmond Rison van modewinkel Culemborgse Mannen is het daarmee eens. Volgens hem is het niet mogelijk qua aanbod en openingstijden met internet te concurreren. "Internet is 24x7 open en heeft een onbeperkt aanbod. Culemborgse Mannen moet zich op andere zaken onderscheiden, bijvoorbeeld met service en persoonlijke aandacht. Dat geldt ook voor veel andere zelfstandigen.''
Meer personeel nodig
Meer zondagsopeningen betekent ook meer behoefte aan personeel in een toch al krappe arbeidsmarkt. Niet iedereen wil op zondag werken.
Volgens Verweij zijn ondernemers zich daarvan bewust. Ze proberen daarom rekening te houden met de wensen van hun personeel.
Woordvoerder Paul te Grotenhuis van INretail wijst er daarnaast op dat in de cao retail non-food - die loopt tot 31 december 2027 - afspraken gemaakt zijn over werken op zondag. Er geldt een toeslag op het loon en een medewerker is niet verplicht te werken op zondag als hij daar bezwaren tegen heeft.
Scenario's
De discussie rond de Winkeltijdenwet draait eigenlijk om 2 ordeningsprincipes:
- Hoe ordenen we de markt? Laten we die volledig vrij of kiezen we voor regulering?
- Waar ligt het zwaartepunt van de regulering: centraal (landelijk) of lokaal (gemeenten)?
Een combinatie van beide ordeningsprincipes geeft 3 scenario's: vrije markt, centraal gereguleerde markt en lokaal gereguleerde markt (zie figuur 1).
De scenario's zijn niet absoluut. Zo zijn allerlei tussenvormen mogelijk, van beperkte regels tot strakke regels. Ook verschillende mengvormen zijn denkbaar, met bijvoorbeeld landelijke minimumnormen en mogelijkheid tot lokale uitbreiding.
Figuur 1: Scenario's Winkeltijdenwet
Bron: JV Insights
Wat is het meest waarschijnlijk?
De conclusie van de huidige evaluatie is waarschijnlijk dat verschillende stakeholders verschillende belangen en opvattingen hebben. Het al dan niet wijzigen van de wet vraagt daarom om politieke keuzes. Politiek is moeilijk voorspelbaar, maar ik doe een poging tot analyse van de meest waarschijnlijke richting.
De evaluatie is ingegeven door een motie van Arend Kisteman (VVD) waarin expliciet gevraagd wordt opties te onderzoeken voor meer ondernemersvrijheid rond zondagsopeningen. Saillant detail: de motie is met algemene stemmen aangenomen. Dat betekent dat ook partijen als SGP of ChristenUnie het verzoek om een evaluatie steunden. Zij zijn traditioneel kritisch op verruiming van zondagsopenstelling.
Het vragen om een evaluatie is echter meer vrijblijvend dan het nemen van beslissingen op basis van die evaluatie. Als we inschatten hoe de politieke verhoudingen zijn rond liberalisering, kunnen we 3 blokken onderscheiden:
- Steun voor liberalisering met 'ondernemersvrijheid' als kernargument: VVD, D66, JA21, Volt, PVV, FVD.
- Voorwaardelijke steun voor liberalisering waarbij de voorwaarden te maken hebben met bescherming van werknemers en kleine ondernemers en met gemeentelijke autonomie: PRO (Groen Links-PvdA), CDA, BBB, DENK, 50PLUS.
- Tegen liberalisering vanuit zondagsrust, 'consuminderen' en bescherming tegen concurrentie van grote ketens: SGP, ChristenUnie, SP, PvdD.
De 6 partijen die waarschijnlijk voor liberalisering zijn, hebben een ruime meerderheid in de Tweede Kamer. Zij zullen gesteund worden door grote retailketens die belang hebben bij ruimere openingstijden. Ook consumentenorganisaties zullen enthousiast zijn vanwege het gemak voor de klant.
Er is echter geen meerderheid in de Eerste Kamer. Daarom is een breder draagvlak nodig. Daarbij lijkt het logisch tegemoet te komen aan de voorwaarden van de partijen in het tweede blok, bijvoorbeeld via de volgende maatregelen:
- Wettelijke bescherming van werknemers om op vrijwillige basis op zondag te werken.
- Handhaven van een bepaalde autonomie van gemeenten om regels te stellen of juist te versoepelen.
- Handhaven van het verbod op het eenzijdig opleggen van openingstijden aan retailers door vastgoedeigenaren of winkeliersverenigingen.
Door deze maatregelen neemt niet alleen de politieke steun voor nieuwe wetgeving toe, maar ook het maatschappelijk draagvlak. Bijvoorbeeld VNG en de kleinere retailers zullen nu aanknopingspunten zien.
Kritische noten
Enkele kritische noten bij het geschetste 'meest waarschijnlijke' scenario zijn nodig. Nu mogen winkels niet op zondag open en kunnen gemeenten een ontheffing geven. Straks mogen winkels wel op zondag open, maar kunnen gemeenten dit beperken of verbieden.
Dat lijkt op liberalisering maar is het niet. Er is geen gelijk speelveld en de klant heeft geen voorspelbare openingstijden. Door het beleid goed af te stemmen met omliggende gemeenten, zou regionaal een zeker gelijk speelveld kunnen ontstaan. Het is echter onzeker of en hoe goed gemeenten dit doen. Bovendien: hoe trek je de grens van een beleidsregio?
Eenzijdig opleggen van openingstijden
De evaluatie van de wet omvat ook het huidige verbod voor vastgoedeigenaren en winkeliersverenigingen om openingstijden eenzijdig op te leggen aan retailers. Retailers zullen voor handhaving van dit verbod zijn.
Vanuit vastgoedeigenaren en centrummanagers komt er wellicht wat tegendruk. Een winkelgebied wordt immers sterker als er uniforme openingstijden zijn. Dat geeft duidelijkheid voor de klant.
In het meest waarschijnlijke scenario zal het verbod overeind blijven om kleine retailers te beschermen. Overigens is dit verbod voor vastgoedeigenaren relatief makkelijk te omzeilen door geen huurcontracten af te sluiten met retailers die niet willen meegaan in de geplande openingstijden. De bescherming van kleine retailers door de bepaling is dus maar betrekkelijk.
Figuur 2: Acties retailers
Bron: JV Insights
Dit kunnen retailers nu doen
Een eventueel nieuwe Winkeltijdenwet laat wel even op zich wachten. De evaluatie levert naar verwachting een 'enerzijds-anderzijds-analyse' op. Het kabinet moet vervolgens knopen doorhakken en het overleg met een verdeeld parlement aangaan. Niettemin kunnen retailers nu al het nodige doen om zich op de nieuwe situatie voor te bereiden (figuur 2).
Allereerst zijn er 2 momenten waarop retailers via hun belangenorganisaties hun standpunten kenbaar kunnen maken: via de nu lopende evaluatie en via een lobby voor de besluitvorming na evaluatie.
De evaluatie geeft wellicht meer duidelijkheid over mogelijke scenario's. Op basis daarvan kan alvast overleg gevoerd worden met verschillende stakeholders. Denk aan je klanten en medewerkers. Voegen meer zondagsopeningen echt waarde toe, en wie wil werken op zondag? Praat daarnaast met andere ondernemers en de gemeente. Gaan we als geheel winkelgebied extra open op zondag en wat wordt het gemeentelijk beleid? Daarmee ben je beter voorbereid op eventueel nieuwe wetgeving.
